نیازینه
نیازینه

افزایش سریع جمعیت، توسعه صنایع و پیشرفت تکنولوژی و تمایل بیشتر به افزایش مواد مصرفی، از مسائلی است که اخیراً در جوامع
بشری بحرانهای عظیمی را بوجود آورده است. سرانه تولید پسماند در جهان 1200 گرم در روز می باشد و بر اساس گزارشات بانک
جهانی، تولید فعلی پسماند در دنیا 000/000/000/130 تن در سال است و بر اساس پیش بینی های صورت گرفته تا سال 2025
به 000/000/000/220 تن و تا سال2050 به 000/000/000/420 تن خواهد رسید)1 .)بنابراین، مدیریت مواد زائد جامد یکی از
ارکان مهم محیط زیست است که عدم توجه به آن باعث بوجود آمدن زیان های اقتصادی، از بین رفتن منابع و آلودگی محیط زیست
میگردد. تولید پسماند جزء الینفک زندگی انسان از ابتدای خلقت بشر تا کنون بوده است. تولید انواع پسماند خانگی، تجاری، صنعتی
و کشاورزی و اثرات ناشی از آن سبب گردیده است که بشر با استفاده از علوم و فنون نوین در زمینه تولید پسماند کمتر، اعم از روش
های دفع مناسب پسماند، پردازش، بازیافت و استفاده مجدد از این مواد گام بردارد)2 .)در جوامع سنتی، اولین اقدام دور کردن
پسماند از محیط زندگی انسان است و انسان عمالً نیازی به آموزش پیچیده ای در این خصوص نداشته است. در دهه های اخیر رشد
تکنولوژی و بهره گیری بیشتر از منابع طبیعی، بر ابعاد و پیچیدگی تولید این مواد افزوده است)3 .)لذا الزم است که از محیط زیست
در برابر تبعات ناشی از افزایش پسماند حفاظت شود. آموزش حفاظت از محیط زیست، بنیادی ترین شیوه در حفاظت از محیط
زیست است)4 .)آموزش ابزار تحول و توسعه اجتماعی و موثرترین عامل در تغییر رفتار، بینش و نگرش منابع انسانی تلقی می شود.
هدف از آموزش محیط زیست، ایجاد حساسیت، تعهد و مسئولیت در افراد در رابطه با حوادث و تغییرات فیزیکی، اقتصادی، اجتماعی،
سیاسی و محیط زیستی و تأثیر آن ها بر زیست کره است. آموزش، ارتقای انسجام اجتماعی و تقویت حس شهروندی را به دنبال
دارد)5 .)آموزش در تمام سطوح، نقش بسیار مهمی در توسعه پایدار دارد. در سال 1992 اولین کنفرانس سران کشورها در ریودوژانیرو
با عنوان “کنفرانس محیط زیست و توسعه” برگزار شد یکی از نتایج این کنفرانس تدوین دستور کار 21 بود که، به موضوع
توسعه آموزش و باال بردن سطح آگاهی پرداخته شده است. )6 .)
آنچه مسلم است، مردم به عنوان تولیدکنندگان اصلی پسماندها، نقش بسیار ارزشمندی در مدیریت اصولی پسماندها دارند و میتوانند
به طور مستقیم در حل معضل پسماندها اثرگذار باشند و از این نظر، مسئله آگاهسازی، آموزش و جلب مشارکتهای مردمی باید به
عنوان مهمترین رویکرد مدیریت پسماند مد نظر قرار بگیرد. به دیگر سخن، یکی از مهمترین ابزار برای رسیدن به اهداف توسعه
پایدار، مدیریت پسماندهای شهری میباشد و یکی از استراتژیهایی که میتواند به این مهم کمک کند، بحث آموزشهای شهروندی
است که عدم توجه به آن، موجب رکود نقش شهروندان شده و شرایط توسعه پایدار شهری فراهم نخواهد شد. در نهایت با ارائه
آموزشهای همگانی، سطح فرهنگ و آگاهی شهروندان افزایش یافته و این امر به تدریج سبب کاهش میزان تولید پسماندهای مختلف
و همچنین صرفه جویی در منابع، افزایش تفکیک پسماندها در مبادی تولید و کاهش اسراف و تبذیر میشود. بدین ترتیب، بسیاری
از هزینهها همچون هزینه حمل و نقل پسماندها کاهش خواهد یافت و آینده بهتری پیش روی مدیریت صحیح پسماندها قرار خواهد
گرفت. از این رو، فرهنگسازی و بحث آموزشهای همگانی شهروندی از اولویت ویژهای برخوردار میباشد)7.)
آموزش ماهیتاً در بسترهای متفاوت، کارکرد انتقال اطالعات، دانش، معلومات و مهارتهای خاصی را به فراگیران بر عهده دارد ولی
این کارکرد، در شرایط متفاوت از ساز و کارها و اصول متفاوتی پیروی میکند. هر چه این ساز وکارها و اصول با شرایط و زمینههای
مربوط هماهنگی بیشتری داشته باشند، آموزش را کارآمدتر و موفقتر خواهند نمود. اصول آموزشهای همگانی شهروندی با توجه به
3
مقتضیات سنی، جنسی، شغلی، زمانی، مکانی، محتوایی و … شرایطی را بر آموزش ها حاکم میکند که از یک سو فراگیران، توانایی
سازگاری با آن را داشته باشند و از سوی دیگر، آموزشها قادر باشند حداکثر اطالعات، دانش و مهارتهای مورد نیازشهروندان را در
شرایط زمانی و مکانی مختلف منتقل نمایند)8 .)
به طور کلی، آموزش همگانی شهروندی در زمینه مدیریت پسماند را به دو صورت میتوان انجام داد: )الف( آموزش رسمی که به
صورت چهره به چهره در قالب کالسهای درس در مدرسه، دبیرستان و دانشگاه و یا سمینارها و کنفرانسها قابل اجرا است. )ب(
آموزش غیررسمی که هم به صورت چهره به چهره در درب منازل و هم با استفاده از فناوریهای آموزشی )پمفلت، پوستر، بیلبورد،
بنر و غیره( و رسانههای عمومی )رادیو، تلویزیون، اینترنت، روزنامه و غیره( قابل ارائه است)10،9.)
مهم ترین اصول در آموزش شهروندی عبارتند از: هماهنگ بودن اهداف آموزشهای شهروندی با ویژگیهای نظام آموزش رسمی
جامعه )11 ،)توجه به نیازهای آموزشی شهروندان برای رسیدن به ارتقای آگاهی شهرواندن در مدیریت پسماند، در نظر گرفتن اصل
جامعیت آموزش شهروندی، استمرار و مداومت آموزش شهروندی، سنخیت برنامه های آموزشی)12 )و کاربردی بودن آموزش های
ارائه شده)13.)
موضوع مدیریت پسماند، به صورت جدی، برای اولین بار در کشور انگلستان توسط ادوین چادویک درسال 1842 مطرح گردید)14 .)
در ایران، مبحث مدیریت مواد زائد جامد جدید محسوب شده و نیاز به کسب دانش و آگاهی بیشتر در این زمینه می باشد)15 .)در
اجرای موفق مدیریت پسماندها، یکی از اصلی ترین و کلیدی ترین موضوعات، جلب مشارکت و همراهی شهروندان و به عبارتی تمام
سطوح جامعه است و این موضوع، جزء با افزایش سطح آگاهی های عمومی، ایجاد حساسیت در افراد جامعه، تغییر نگرش شهروندان
و در نهایت، ارتقاء فرهنگ شهروندی میسر نمی شود. در بررسی عناصر موظف پسماندها، در عنصرهای تولید، ذخیره سازی موقت و
جمع آوری، موضوع آموزش همگانی از اهمیت و حساسیت بیشتری برخوردار است. از طرفی برای مدیریت پسماندها در دنیا سالیانه
000/000/000/205 دالر صرف می شود، که در صورت ایجاد فرهنگ مناسب و جلب همکاری و مشارکتهای مردمی، می توان عالوه
بر حفظ محیط زیست و بهبود وضعیت بهداشت و سالمت جامعه، با کاهش تولید پسماندها از صرف هزینه های بسیار گزاف پیشگیری
نمود)16 .)لذا با توجه به موارد مطروحه هدف از تحقیق حاضر بررسی شیوه های نوین آموزش، اطالع رسانی و فرهنگ سازی در
زمینه مهم ترین عناصر مدیریت پسماند)تولید، ذخیره سازی و جمع آوری پسماند( در سایر کشورها می باشد. در سایر عناصر موظف،
بیشترین مسئولیت در امر آموزش، با مدیریت اجرایی پسماندها، جهت آموزش کارکنان می باشد.
2 -مواد و روش ها
این مطالعه یک تحقیق توصیفی- تحلیلی است که در سال 1397 انجام شده است. اطالعات مورد نیاز نیز با استفاده از روش های
مختلفی همچون مطالعه مقاالت، کتب تخصصی و جستجوی اینترنتی تجارب موفق و خالقانه جمع آوری گردید. با توجه به اهمیت
موضوعات تولید پسماند، ذخیره سازی موقت و جمع آوری پسماند به عنوان مهم ترین عناصر مدیریت پسماند و از آنجا که بیش از
80 درصد هزینه های مدیریت پسماند مربوط به این سه عنصر می باشد، در این مطالعه شیوه های کاربردی و نوین اجرا شده در
راستای آموزش، اطالع رسانی و فرهنگ سازی در کشورهای دیگر ذکر شده است.
4
3 -یافته ها
3-1 تولید پسماند
اولین و مهمترین عنصر موظف در چرخه مدیریت پسماندها، تولید میباشد و در صورتی که بتوان مدیریت مناسبی بر این عنصر
داشت، از صرف هزینههای بسیار گزاف در سایر بخشها، جلوگیری به عمل خواهد آمد)16 .)به منظور افزایش سطح آگاهی شهروندان
از اهمیت تولید پسماندها و ضرورت کاهش آن در کشورهای مختلف از شیوههای مختلفی استفاده شده، که در ادامه به تعدادی از
موارد بررسی شده اشاره شده است.
یکی از روش های ایجاد حساسیت در شهروندان یک جامعه نسبت به اهمیت تولید انبوه پسماندها و مشکالت حاصل از آن، اطالع
رسانی در خصوص میزان پسماند تولید شده در هر خانه، به روش های تاثیرگذار از قبیل توزیع تصاویر اثر بخش میباشد)17 .)در
این زمینه در کشور هونگکنگ، در قالب یک بروشور ساده)شکل1 ،)با اعالم عمومی میزان تولید روزانه پسماند به شهروندان)39/1
کیلوگرم، به ازاء هر خانه( به همراه آمار مقایسه ای سرانه باالی تولید پسماند در هونگ کونگ نسبت به کشورهای هم رده مانند
تایوان، کره و سنگاپور، افراد را آگاه و هوشیار ساخته و حساسیت آنها را برانگیختند)17 .)
شکل 1 : بروشور اطالع رسانی در خصوص میزان پسماند تولید شده شهر هنگکنگ
اولین و اولویت دارترین گزینه در زمینه مدیریت تولید پسماندها و نیز مهمترین رهیافت در این مورد، رویکرد waste zero
)رویکرد رسانیدن تولید پسماند به صفر(می باشد)18 .)رساندن تولید پسماند به صفر، در این زمینه بدین معناست که هیچ پسماندی
روانه سایت دفن نشود)19 .)در زمینه رویکرد waste zero در کشورهای مختلف، فعالیتهای متعددی انجام شده است)18 .)یکی از
این اقدامات، حرکت به سمت شهر بدون پسماند)city town Zero )است که این موضوع، در کشور ژاپن شهر کامی کاتسو با جمعیت
1700 نفر، به عنوان اولین شهر بدون پسماند در دنیا محقق شده است)20 .)این طرح از سال 2003 در این شهر آغاز و تا سال2020
نیز ادامه دارد)20 .)مردم این شهر با مشارکت کامل، به شکل کامالً سنتی و بدون تجهیزات جمعآوری پسماند، اقدام به جداسازی
45 نوع مواد قابل بازیافت از پسماندها نمودند)20 .)در این شهر قبل از اجرای این طرح، زباله سوز احداث شده بود که به دلیل
آلودگی بسیار باال مورد اعتراض مردم واقع و تعطیل گردید)20.)
از دیگر اقدامات سایر کشورها در زمینه رویکرد حرکت به سمت پسماند صفر، میتوان به ابتکارات و ابداعات مختلفی از جمله: تولید
و تبلیغ ده برند لوازم آرایشی بدون پسماند در اروپا)21 ،)ایجاد مغازه های بدون پسماند در کشور انگلیس)21 ،)طراحی و ترویج
لوگوی پسماند صفر در کشورهای اسکاتلند، فرانسه، ایتالیا، استرالیا و ایرلند)22 ،)برگزاری جشنواره پسماند صفر در کشورهای کانادا
5
و ایرلند)23 ،)برگزاری هفته پسماند صفر در کشورهای انگلیس و هونگ کونگ)21 ،)انتشار مجله ای با عنوا waste zero( 24 ،)
برگزاری چالش 31 روزه waste zero در آمریکا و چالش ناهار یا شام بدون پسماند در بین افراد جامعه در اروپارونق رستوران
های بدون پسماند در انگلیس و انجام تبلیغات در این زمینه)24 ،)فرهنگ سازی و آموزش برای پرورش و معرفی خانواده های بدون
تولید پسماند)22 ،)آموزش برای برگزاری مراسم مهمانی، جشن تولد و عروسی بدون پسماند در هند و کشورهای اروپایی)21 ،)ابداع
و استفاده از فنجانهایی از جنس بیسکویت برای صرف قهوه در استرالیا که پس از نوشیدن قهوه، قابل خوردن باشند و پسماندی
تولید نکنند)25 ،)تولید کیتهای بهداشتی حمام بدون تولید پسماند در کشور چین)26 ،)فرهنگسازی نصب اپلیکشین های zero
waste بر روی تلفن همراه به منظور ارائه راهکارهای ساده عدم تولید پسماند جهت شهروندان آمریکا)19 ،)ایجاد و تبلیغ گروه
موسیقی در آمریکا با هدف ترویج عدم تولید پسماند)14 ،)تغییر نوع مخازن ذخیره سازی جهت حرکت به سمت تولید پسماند
صفر)27 ،)تهیه و تدوین برنامه استراتژیک 20 ساله در آمریکا با رویکرد پسماند صفر )19 )را می توان نام برد. در شکل شماره 2 ،
تصاویر برخی از اقدامات ذکر شده آورده شده است.
یکی دیگر از اقدامات در زمینه حرکت به سمت پسماند صفر، محاسبه میزان )نرخ( انحراف پسماند از سایت دفن می باشد که
فرمول آن وزن بازیافت شده تقسیم بر مجموع وزن کل پسماند تولیدی و وزن بازیافت، ضربدر 100 است
در کشور کانادا، ایالت انتاریو، با توجه به اهمیت این موضوع، برنامه ریزی برای افزایش نرخ انحراف پسماند از سایت دفن انجام
شده و بر اساس پیش بینی های انجام گرفته تا سال 30،2020 درصد پسماندها، دیگر به سایت دفن روانه نخواهند شد و به
همین ترتیب در سالهای 2030 و 2050 این میزان به 50 و 80 درصد خواهد رسید. در همین راستا بروشوری جهت اطالع به
شهروندان تهیه و توزیع شده است)29 .)
همچنین در ایالت واشنینگتن آمریکا، با بهبود و ارتقاء فرایندهای کمپوست و بازیافت مواد، تا سال 2020، 70 درصد انحراف
پسماند و تا سال 2030 ، 100 درصد انحراف پسماند سایت محقق خواهد شد، به گونه ای که هدف نهایی این ایالت رسیدن به
پسماند صفر است)30 .)در همین راستا، سازمان حفاظت محیط زیست آمریکا)Agency Protection Environmental )نموداری را
6
منتشر کرده که نتایج آن حاکی از تغییر نرخ انحراف پسماند از سایت دفن از سال 2008 تا 2017 از میزان 3/47 درصد به
8/67 درصد در دنیا است)28.)
در لوس آنجلس آمریکا، نیز بر اساس برنامهریزی استراتژیک صورت گرفته و چشم انداز تعیین شده، در سال 2020 ،80 درصد
انحراف پسماند از سایت دفن، در سال 2026 ،90 %و در سال 2036 این میزان، به 100 درصد خواهد رسید و در عمل پسماندی
برای هدایت به سایت دفن باقی نخواهد ماند )28 .)در سانفرانسیسکو آمریکا نیز، انحراف پسماند از سایت، به ترتیب در سال
های 2010 ، 75 %و در سال 2020 ، 100 درصد پیش بینی شده است)30 .)
عوامل مختلفی در رسیدن پسماند به صفر موثر هستند که از جمله آنها می توان، به طراحی اولیه محصول، نحوه تولید آن، روش
حمل و انتقال به محل دریافت، نقش تولید کننده، مصرف کننده و دولت، میزان اثر بخشی فعالیت های آموزشی و فرهنگ
سازی عمومی، آگاهی از میزان خرید هوشمندانه افراد جامعه، وجود و اجرای موثر قوانین و نیز نظارت دقیق بر اجرا توسط دولت
اشاره نمود. در واقع اصالح الگوی مصرف، به مدیریت مناسب، کنترل و نظارت در تمام مراحل طراحی، تولید و مصرف تاکید
دارد. این در حالی است که در کشورهای در حال توسعه تنها مصرف کننده گان)شهروندان(، به عنوان گیرنده پیام ها مطرح
هستند و نظارتی بر تولید کنندگان و توزیع کنندگان وجود ندارد)
دومین گزینه، پس از رویکرد پسماند صفر، در زمینه فرهنگ سازی پیرامون مدیریت تولید پسماندها، کاهش تولید پسماند در
مبداء می باشد)32 .)در کاهش تولید پسماندها، از مصرف غیر ضروری منابع )مواد و انرژی(، اجتناب می شود، که این به معنی
پسماند کمتر برای مدیریت است)
در این زمینه، نمونه های موفق شامل برگزاری و تبلیغ هفته کاهش تولید پسماند در کانادا و به چالش کشیدن شهروندان)31 ،)
وجود بر چسب هایی با رنگ متفاوت)تگ( درآمریکا برای چسباندن بر روی مخازن ذخیره سازی، به نحوی که با کاهش تولید
پسماند مخلوط هر منزل و افزایش میزان جداسازی و تفکیک اقالم، فرد مالیات کمتری را پرداخت کندو نیز فرهنگسازی
کودکان در مدارس ابتدایی کشور هند جهت مشارکت در تفکیک پسماندهای خشک در مبدأ می باشد
همچنین، در خصوص نشان دادن اهمیت تولید پسماندها و خسارات ناشی از آن به عموم افراد جامعه و به فکر انگاشتن آنها،
اقدام دیگر در کشور آمریکا، نمایش میزان زیاد پسماندهای غذایی که در سطل زباله خانواده ها، مستقیماً روانه سایت دفن می
شود و برآورد خسارت مالی سالیانه ناشی از آن به خانواده، به شکل مصور و جذاب بر روی بروشورهای توزیع شده می باشد
همچنین توزیع بروشورهای چگونه پسماند غذایی خود را کم کنیم نیز فعالیت دیگری است که در آمریکا انجام شود
از دیگر فعالیت ها در زمینه تبلیغات و تغییر نگرش شهروندان برای تشویق به تولید زباله کمتر، می توان برگزاری تورهای کاهش
تولید پسماند در آمریکا)37 ،)آموزش زمان تجزیه پذیری انواع پسماندها برای ایجاد حساسیت در شهروندانو معرفی
پالستیک های زیست تخریب پذیر می باشدو طراحی و انتشار بروشورهایی در هند که نقش تمام اعضای خانواده در کاهش
پسماند مشخص شده اشاره نمود
ارائه اطالعات مورد نیاز به شهروندان، شامل خرید فله ای به میزان مورد نیاز به جای خرید بسته بندی، استفاده از کیسه های
پارچهای به جای محصوالت یکبار مصرف، صرف غذا در ظروف قابل شستشو به جای ظروف یکبار مصرف با استفاده از طراحی
های جذاب روانشناسی شده، گاهاً بدون پیام نوشتاری یا به طریق پیامهای کوتاه تاثیر گذار، در کشورهای پیشرفته بازخورد
خوبی داشته است

اشتراک گذاری

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *